4 STARTUP CÔNG NGHỆ KHÍ HẬU ĐANG TÁI ĐỊNH HÌNH CUỘC ĐUA PHI CARBON TOÀN CẦU

Ngành xi măng, tài chính nhà ở, hàng không và kế toán doanh nghiệp nghe có vẻ chẳng liên quan gì đến nhau. Nhưng nhìn kỹ, cả bốn đang bị cùng một áp lực xoay chuyển: phải chứng minh được lượng carbon mình thải ra, giữ lại hay cắt giảm. Từ công nghệ khóa CO2 ngay trong bê tông, nền tảng fintech rút ngắn thời gian phê duyệt vay xanh hóa nhà ở, nhiên liệu máy bay tổng hợp từ khí thải, đến phần mềm kế toán carbon đạt chuẩn kiểm toán - bốn startup climate tech tuần này cho thấy đổi mới sáng tạo trong chuyển đổi xanh không còn nằm trong phòng thí nghiệm mà đã len vào tận quy trình vận hành hàng ngày của doanh nghiệp.

1. CarbonCure Technologies - Biến khí thải CO2 thành nguyên liệu gia cố cho ngành bê tông

Ngành xi măng chiếm khoảng 7 - 8% tổng lượng phát thải CO2 toàn cầu, chủ yếu đến từ quá trình nung đá vôi ở nhiệt độ cao (Theo AZoBuild). Với tốc độ đô thị hóa hiện nay, thế giới được dự báo sẽ tăng gấp đôi diện tích sàn xây dựng vào năm 2060 so với hiện tại (Theo Architecture 2030), đồng nghĩa lượng bê tông sản xuất mỗi năm sẽ còn tiếp tục tăng. Nếu ngành xây dựng không thay đổi cách sản xuất vật liệu nền tảng này, mục tiêu Net Zero toàn cầu gần như khó đạt được.

Được thành lập năm 2012 tại Halifax, Nova Scotia (Canada), CarbonCure không chọn hướng phát triển loại xi măng hoàn toàn mới mà tập trung cải tạo các nhà máy bê tông hiện có. Ý tưởng này bắt nguồn từ nghiên cứu kỹ thuật của nhà sáng lập Robert Niven tại Đại học McGill về lợi ích của việc đưa CO2 vào bê tông tươi (Theo Global CO2 Initiative).

Công nghệ của CarbonCure vận hành theo cơ chế khoáng hóa carbon: CO2 thu hồi từ các nguồn phát thải công nghiệp được bơm dưới dạng khí vào bê tông ngay trong quá trình trộn. Khi tiếp xúc với hỗn hợp, CO2 phản ứng hóa học và chuyển hóa thành khoáng chất rắn, bị khóa chặt vĩnh viễn trong cấu trúc thay vì thoát ngược lại khí quyển. Quá trình khoáng hóa này đồng thời làm tăng cường độ chịu nén, cho phép nhà sản xuất giảm bớt lượng xi măng - thành phần tốn kém và phát thải nhiều carbon nhất - mà vẫn giữ nguyên chất lượng sản phẩm (Theo Global CO2 Initiative).

Đến nay, giải pháp của CarbonCure đã được triển khai tại hơn 800 hệ thống của các nhà máy bê tông trên toàn cầu, giúp giảm thiểu và khóa chặt hàng trăm ngàn tấn CO2 (Theo CarbonCure). Công ty cũng từng tạo tiếng vang khi chiến thắng giải thưởng NRG COSIA Carbon XPRIZE trị giá 7,5 triệu USD, cuộc thi toàn cầu về công nghệ chuyển hóa CO2 thành sản phẩm giá trị (Theo XPRIZE).

Với Việt Nam, nơi ngành vật liệu xây dựng vẫn phụ thuộc nặng vào xi măng truyền thống, mô hình của CarbonCure cho thấy một hướng đi thực tế: không cần thay thế toàn bộ dây chuyền, doanh nghiệp vẫn có thể giảm phát thải bằng cách tinh chỉnh quy trình. Đây là dạng đổi mới sáng tạo thiết thực, phù hợp với các doanh nghiệp đang chịu áp lực từ các tiêu chuẩn công trình xanh và chứng chỉ ESG.

2. GoodLeap - Nền tảng công nghệ tài chính "thần tốc" tháo gỡ rào cản xanh hóa nhà ở 

Một trong những rào cản lớn nhất khiến hộ gia đình chần chừ lắp đặt điện mặt trời hay nâng cấp thiết bị tiết kiệm năng lượng không nằm ở nhận thức về môi trường mà nằm ở bài toán chi phí ban đầu, trong khi quy trình vay vốn truyền thống qua ngân hàng thường mất nhiều ngày xét duyệt, đủ để nhiều khách hàng tiềm năng từ bỏ ý định.

Được Hayes Barnard cùng hai cộng sự Jason Walker và Matt Dawson thành lập năm 2003 (từng hoạt động dưới tên Paramount Equity Mortgage và Loanpal), GoodLeap chính thức mang tên hiện tại vào năm 2021 để phản ánh sứ mệnh mở rộng ra toàn bộ hệ sinh thái nâng cấp nhà ở bền vững chứ không chỉ dừng lại ở mảng năng lượng mặt trời (Theo Forbes).

Điểm khác biệt cốt lõi của GoodLeap nằm ở nền tảng công nghệ cho phép phê duyệt tín dụng số ngay tại điểm bán. Thay vì khách hàng tự nộp hồ sơ, các nhà thầu có thể trực tiếp đề xuất gói tài chính tại thời điểm tư vấn, rút ngắn đáng kể thời gian ra quyết định (Theo GoodLeap).

Đến nay, phần mềm và bộ công cụ tài chính của GoodLeap đã giúp hơn 200.000 nhà thầu và nhà sản xuất cung cấp giải pháp đến tay người dùng, đóng góp vào hơn 63 tỷ USD dư nợ tín dụng và đưa công ty đạt định giá 12 tỷ USD trên thị trường tư nhân (Theo GoodLeap). Gần đây, hãng còn phát triển GoodGrid - mạng lưới nhà máy điện ảo kết nối các hệ thống pin lưu trữ từ hàng ngàn hộ gia đình để cung cấp năng lượng ngược lại cho lưới điện khu vực trong những giờ cao điểm, giúp người dùng có thêm thu nhập (Theo GoodLeap Blog).

Với thị trường Việt Nam, nơi điện mặt trời áp mái và các giải pháp tiết kiệm năng lượng cho hộ gia đình vẫn thiếu cơ chế tài chính linh hoạt, mô hình của GoodLeap gợi mở một hướng đi: đổi mới sáng tạo chuyển đổi xanh không chỉ cần công nghệ phần cứng, mà còn cần thiết kế lại hành trình tài chính để rút ngắn khoảng cách giữa mong muốn "xanh hóa" và khả năng chi trả.

3. Twelve - Biến khí thải CO2 thành nhiên liệu máy bay và nguyên liệu hóa dầu không hóa thạch

Ngành hàng không phát thải khoảng 1,2 tỷ tấn CO2 mỗi năm và được xem là một trong những lĩnh vực khó khử carbon nhất, vì bài toán mật độ năng lượng khiến việc điện khí hóa máy bay đường dài gần như bất khả thi về mặt kỹ thuật (Theo Chemical Engineering). Trong khi đó, phần lớn công nghệ thu giữ carbon hiện nay chỉ dừng ở việc chôn lấp CO2 dưới lòng đất hoặc khóa chặt trong đá, thay vì biến nó thành thứ có thể sử dụng lại.

Được thành lập năm 2015 tại Berkeley, California với tên gọi ban đầu là Opus 12, Twelve do ba nhà đồng sáng lập Etosha Cave, Kendra Kuhl và Nicholas Flanders gây dựng sau khi gặp nhau khi còn là nghiên cứu sinh tại Đại học Stanford, trong phòng thí nghiệm của giáo sư hóa kỹ thuật Thomas Francisco Jaramillo. Tên gọi "Twelve" lấy cảm hứng từ đồng vị Carbon - 12, dạng carbon phổ biến nhất trên Trái đất (Theo Green Car Congress).

Khác với hướng đi chôn lấp carbon, Twelve xem CO2 là một loại tài sản có thể thương mại hóa. Công nghệ lõi của công ty sử dụng một lò phản ứng điện hóa cùng chất xúc tác độc quyền để "điện hóa" CO2 và nước, chuyển hóa chúng thành khí tổng hợp (gồm CO và H2). Hợp tác cùng Emerging Fuels Technology, đơn vị chuyên về công nghệ chuyển hóa Fischer - Tropsch (là một quá trình hóa học dùng chất xúc tác để biến đổi hỗn hợp khí tổng hợp gồm carbon monoxide và hydro thành các hydrocarbon lỏng như nhiên liệu tổng hợp và sáp), Twelve tinh chế khí tổng hợp này thành nhiên liệu máy bay E - Jet, một sản phẩm có thể đổ thẳng vào động cơ máy bay hiện tại mà không cần thay đổi thiết kế hay quy chuẩn vận hành (Theo DCVC; Medium - Twelve).

Năm 2021, Twelve công bố mẻ nhiên liệu E - Jet đầu tiên trên thế giới sản xuất từ CO2 thông qua hợp đồng hợp tác với Không quân Hoa Kỳ, đánh dấu bước tiến quan trọng đưa công nghệ này ra khỏi phòng thí nghiệm (Theo PR Newswire). Đến tháng 9/2024, công ty huy động thành công 645 triệu USD, bao gồm 400 triệu USD vốn cổ phần dự án do TPG Rise Climate dẫn dắt, 200 triệu USD từ vòng Series C và 45 triệu USD tín dụng xanh, một trong những khoản tài trợ lớn nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực nhiên liệu điện tử, dùng để xây dựng nhà máy nhiên liệu bền vững đầu tiên quy mô thương mại tại bang Washington (Theo ESG Today; PR Newswire).

Với Việt Nam, nơi ngành hàng không và logistics xuất khẩu đang chịu áp lực ngày càng lớn từ cơ chế bù đắp và giảm phát thải carbon quốc tế cho ngành hàng không, mô hình của Twelve cho thấy một hướng đi khác: thay vì chỉ tìm cách giảm phát thải, doanh nghiệp có thể biến chính lượng CO2 phát sinh trong sản xuất công nghiệp thành nguyên liệu đầu vào cho hóa chất, vật liệu hoặc nhiên liệu, mở ra một mô hình kinh tế tuần hoàn carbon thay vì chỉ xử lý carbon như một khoản chi phí bắt buộc phải cắt giảm.

4. Watershed - Nền tảng kế toán carbon giúp doanh nghiệp đo lường và báo cáo phát thải đạt chuẩn kiểm toán

Trước khi các quy định công bố phát thải carbon như CSRD (Chỉ thị Báo cáo Bền vững Doanh nghiệp) của Liên minh châu Âu hay quy tắc công bố khí hậu của Ủy ban Chứng khoán Hoa Kỳ trở thành yêu cầu bắt buộc, phần lớn doanh nghiệp lớn thậm chí không có cách nào đáng tin cậy để đo lường chính xác lượng phát thải của mình, đặc biệt là phát thải gián tiếp từ chuỗi cung ứng, vốn thường chiếm tỷ trọng lớn nhất nhưng khó đo lường nhất.

Watershed được thành lập năm 2019 tại San Francisco bởi ba cựu nhân sự của Stripe: Taylor Francis, Avi Itskovich và Christian Anderson. Cả ba từng cùng tham gia xây dựng chương trình Stripe Climate trước khi rời công ty để theo đuổi hướng đi riêng trong lĩnh vực khí hậu (Theo Contrary Research; Trellis).

Thay vì chỉ dừng ở việc tính toán số liệu phát thải, Watershed xây dựng một nền tảng tích hợp toàn diện: đo lường phát thải chi tiết đến từng hoạt động và đạt chuẩn có thể kiểm toán, tạo báo cáo tuân thủ quy định chỉ với một cú nhấp chuột, mô phỏng kịch bản giảm phát thải, và kết nối với thị trường mua bán tín chỉ carbon đã qua thẩm định chất lượng. Theo chia sẻ của đồng sáng lập Taylor Francis, 100% khách hàng của Watershed đã vượt qua các cuộc kiểm toán báo cáo carbon, một chỉ số quan trọng trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp lo ngại số liệu phát thải tự làm không đủ độ tin cậy để công bố chính thức (Theo Trellis).

Đến nay, Watershed đã huy động tổng cộng 370 triệu USD, đạt định giá 1,8 tỷ USD sau vòng Series C 100 triệu USD do Sequoia Capital, Kleiner Perkins và Greenoaks Capital tham gia. Danh sách khách hàng của công ty trải dài từ Walmart, Airbnb, Stripe, FedEx, BlackRock, Klarna đến Canva, Pinterest và Shopify (Theo Trellis; Crunchbase - Watershed). Công ty đặt mục tiêu giúp loại bỏ 500 triệu tấn CO2 quy đổi khỏi khí quyển mỗi năm vào năm 2030, tương đương khoảng 1% tổng lượng phát thải toàn cầu hiện nay (Theo Silicon Valley Investclub).

Với doanh nghiệp sản xuất - xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt là các nhà cung cấp cho những tập đoàn đa quốc gia đang dùng chính các nền tảng như Watershed để quản lý phát thải, mô hình này cho thấy rõ một thực tế: báo cáo phát thải bằng file Excel thủ công sẽ sớm không còn đủ đáp ứng yêu cầu của đối tác quốc tế. Việc số hóa dữ liệu phát thải ngay từ cấp nhà máy, dù chưa cần đến một nền tảng phức tạp như Watershed, sẽ là bước chuẩn bị cần thiết để doanh nghiệp Việt không bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu vì thiếu minh bạch dữ liệu carbon.