Sau năm bùng nổ 2021 (đạt gần 1,54 tỷ USD), vốn đầu tư vào startup Việt Nam đã có sự sụt giảm mạnh trong năm 2022 và 6 tháng đầu năm 2023. Theo báo cáo đổi mới và đầu tư công nghệ 2023 do Trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia và Quỹ đầu tư mạo hiểm Do Ventures công bố mới đây, vốn đầu tư vào startup Việt Nam năm 2022 đạt 634 triệu USD, giảm 56% so với năm trước. Còn trong 6 tháng đầu năm nay, theo một số thống kê, số vốn chỉ dao động từ 350-400 triệu USD.

TỶ LỆ THẤT BẠI CỦA CÁC CÔNG TY KHỞI NGHIỆP ĐANG BẮT ĐẦU TĂNG LÊN

Theo nhận định của trang Business Insider, tỷ lệ thất bại của các công ty khởi nghiệp đang bắt đầu tăng lên. Thậm chí, trong năm tới có thể sẽ có một làn sóng các startup đầu hàng, khi một số lượng lớn các công ty khởi nghiệp ngừng hoạt động một cách bất thường. Sự kiện “tuyệt chủng” hàng loạt dành cho các công ty khởi nghiệp đang diễn ra, theo một lưu ý gần đây của Tom Loverro, các công ty khởi nghiệp sẽ “chết lặng lẽ và từ từ”, họ cũng đóng cửa rất nhiều. Trong khi các nhà đầu tư mạo hiểm tweet về việc rút khỏi M&A hoặc IPO mới nhất, thì có rất nhiều doanh nghiệp trẻ hơn trong danh mục đầu tư của họ đã lụi tàn phía sau.Đáng nói hơn nữa đây là cách ngành kinh doanh đầu tư mạo hiểm hoạt động. Các quỹ đầu tư mạo hiểm tài trợ cho vô số công ty khởi nghiệp và họ cho rằng hầu hết sẽ thất bại. Họ chỉ cần một số ít trở nên thành công như Meta hoặc Twitter hoặc Snowflake để tạo ra lợi nhuận lớn.

Vì vậy, việc có một tỷ lệ các công ty khởi nghiệp thất bại là điều tự nhiên. Vấn đề là sự bùng nổ của hoạt động đầu tư mạo hiểm đạt đến đỉnh điểm vào năm 2021 đã phá vỡ trật tự tự nhiên này. Năm 2021, đầu tư mạo hiểm diễn ra điên cuồng, trong đó các công ty khởi nghiệp đã huy động được số tiền khổng lồ và một số doanh nghiệp nhận được khoản tài trợ mà lẽ ra không nên có. Tỷ lệ thất bại giảm xuống khi tiền của các VC đổ ra khắp nơi. SoftBank và Tiger Global là những điển hình chính cho vấn đề này.

“MÙA ĐÔNG GỌI VỐN” CỦA LĨNH VỰC CÔNG NGHỆ

Theo dữ liệu tổng hợp của Tech in Asia, nguồn vốn đầu tư mạo hiểm cho lĩnh vực công nghệ ở Đông Nam Á trong năm 2023- từ giai đoạn hạt giống đến IPO- đang trên đà rơi xuống mức thấp nhất kể từ năm 2016. Nếu xu hướng đầu tư trong nửa đầu năm 2023 được giữ nguyên, các chuyên gia dự đoán tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào lĩnh vực công nghệ ở Đông Nam Á sẽ cán mốc 6,2 tỷ USD trong cả năm. Riêng tại Việt Nam, tổng vốn đầu tư mạo hiểm cho các startup công nghệ tính từ đầu năm tới ngày 28/6 khoảng 0,4 tỷ USD, bằng một nửa so với cả năm 2022 và vẫn cách xa năm 2021, thời điểm bùng nổ đầu tư cho lĩnh vực công nghệ.

Nhìn tổng quan, tổng vốn đầu tư vào lĩnh vực công nghệ trong 6 tháng đầu năm tại Việt Nam đứng thứ ba khu vực Đông Nam Á, chỉ sau Singapore (2 tỷ USD) và Indonesia (0,6 tỷ USD). Các quốc gia còn lại đều chứng kiến tổng vốn đầu tư trong nửa đầu năm 2023 ít hơn Việt Nam.

Đánh giá về nguồn vốn đổ vào khởi nghiệp ở Việt Nam, bà Lê Hàn Tuệ Lâm, Giám đốc đại diện của Quỹ Nextrans (Hàn Quốc) tại Việt Nam, cho rằng nguồn vốn đầu tư cho khởi nghiệp ở Việt Nam chững lại và sẽ giảm ít nhất khoảng 20-30%. Đây là tình trạng chung của các thị trường khu vực. Thống kê trong 6 tháng qua, tổng vốn đầu tư vào khởi nghiệp Việt Nam ước khoảng 350 triệu USD và trong những tháng cuối năm còn rất nhiều khó khăn. Dự báo năm 2023, mức vốn đổ vào startup có thể chỉ đạt tương đương năm 2022. Trong đó, phần lớn sẽ là những dự án gọi vốn nhỏ (5-10 triệu USD), rất khó có những dự án trăm triệu USD như giai đoạn 2019-2021. “Ở thời điểm này, rất ít nhà đầu tư sẵn sàng xuống tiền vài chục triệu USD cho các dự án khởi nghiệp”, bà Lâm nói. Có thể ở thời điểm trước, thị trường vốn rẻ, lãi suất thấp, các quỹ “lỏng tay” hơn trong giải ngân vốn, nhưng khi thị trường trong giai đoạn khó khăn, nhà đầu tư sẽ thắt chặt giải ngân hơn. Tất nhiên, những dự án với ý tưởng sản phẩm và mô hình kinh doanh đủ tốt, được nhà sáng lập triển khai nghiêm túc vẫn sẽ nhận được đầu tư. Ngoài ra, trong bối cảnh hiện nay, khi lãi suất tăng, mức giá của các startup giai đoạn sớm ở Việt Nam chưa có sự điều chỉnh nhiều, vẫn còn khá cao so với kỳ vọng của nhà đầu tư. Ở một số thị trường như Singapore, Philippines, Indonesia, mặt bằng giá đã giảm 30-40%.

Không chỉ ở Việt Nam, startup công nghệ trên toàn thế giới cũng đang đối mặt với những thách thức lớn. Vào tháng 5, start-up thanh toán Plastiq tuyên bố phá sản. Công ty trước đây đã huy động được hơn 200 triệu USD từ các nhà đầu tư bao gồm Khosla Ventures và Kleiner Perkins, gần đây nhất là vào năm ngoái với mức định giá gần 1 tỷ USD, theo PitchBook. Zume, một công ty khởi nghiệp giao bánh pizza bằng robot đã huy động được khoảng 500 triệu USD từ các nhà đầu tư bao gồm cả SoftBank, đã ngừng hoạt động vào tháng 6. Các công ty đầu tư mạo hiểm đã cắt giảm chi tiêu trong 12 tháng qua. Họ chỉ đầu tư 80 tỷ USD vào các công ty khởi nghiệp trong năm nay. Năm ngoái, đầu tư mạo hiểm đạt tổng cộng 246 tỷ USD, giảm từ 347 tỷ USD vào năm 2021, theo PitchBook. Bên cạnh đó, sau sự sụp đổ của SVB, các nhà đầu tư nổi tiếng bao gồm cả chủ tịch Y Combinator, Garry Tan đã dự đoán một “sự kiện cấp độ tuyệt chủng” đối với các công ty khởi nghiệp ở Mỹ sẽ diễn ra. Theo các nhà đầu tư mạo hiểm, định giá của các công ty khởi nghiệp công nghệ đã bắt đầu giảm gần hơn so với các đối tác được niêm yết công khai. Đã có một loạt các vòng giảm giá - trong đó các công ty buộc phải huy động vốn với mức định giá thấp hơn - tại các công ty mới thành lập ở giai đoạn cuối, chẳng hạn như các công ty fintech Stripe và Klarna và tập đoàn bảo mật Snyk. Các nhà đầu tư mạo hiểm VC đang tích cực lựa chọn những công ty mà họ tiếp tục hỗ trợ. Masha Bucher, người sáng lập quỹ đầu tư mạo hiểm giai đoạn đầu Day One Ventures cho biết: “Dù chúng tôi muốn cứu sống một công ty nào, nhưng nếu họ vẫn ngã xuống thì đơn giản là vì chúng tôi không có đủ vốn”.

ĐỂ VƯỢT QUA GIAI ĐOẠN KHÓ KHĂN...

Việt Nam được đánh giá là “ngôi sao đang lên” trong lĩnh vực khởi nghiệp của khu vực Đông Nam Á. Theo báo cáo của Do Ventures và StartupBlink, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đã từ vị trí thứ 5 lên vị trí thứ 3 trong số 6 nền kinh tế hàng đầu Đông Nam Á, chỉ sau Indonesia và Singapore. Sự tăng trưởng này được thể hiện cụ thể qua cả tỷ lệ vốn đầu tư vào thị trường khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cũng như số lượng các nhà đầu tư, quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo đang hoạt động tại Việt Nam. Tuy nhiên, do ảnh hưởng khó khăn chung của nền kinh tế toàn cầu, việc gọi vốn cho các startup thời gian qua có xu hướng giảm. 

Bà Bùi Thị Hoàng Điệp, đồng sáng lập, kiêm CEO EJOY English Learning cho rằng khó khăn lớn nhất với các startup hiện nay chính là vấn đề khách hàng và nguồn vốn. Với những startup đã hoạt động và đang trên đà tăng trưởng, làm thế nào để gọi vốn duy trì phát triển kinh doanh là câu hỏi thách thức. Đặc biệt trong bối cảnh “mùa đông” gọi vốn, việc startup thuyết phục các quỹ đầu tư xuống tiền là rất khó khăn. Đây là thách thức lớn với các startup nhưng cũng giúp thị trường sàng lọc ra những startup thực sự tốt. Nếu startup có sản phẩm chất lượng tốt, khách hàng sẽ trả tiền. Đối với các startup chưa ra sản phẩm, các nhà sáng lập cần có cái nhìn thực tế hơn bởi theo bà Điệp, hiện nay nhà đầu tư, khách hàng không trả tiền cho những thứ chưa rõ ràng như ở giai đoạn trước. Ông Trần Duy Đông, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cho rằng các doanh nghiệp khởi nghiệp cần phải có những bước đi thận trọng, tập trung vào những ngành nghề chính, lựa chọn các phương thức kinh doanh và phương thức đầu tư mới để gọi vốn phù hợp. Các startup cần khai thác, tận dụng những chính sách hỗ trợ từ các cơ quan nhà nước; đồng thời, tăng cường tính chủ động hợp tác với các quỹ đầu tư, các doanh nghiệp lớn, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo để phát triển thành công trong thời gian tới...

Để đạt được mức kỷ lục giá trị vốn đầu tư startup như năm 2021 sẽ cần thời gian. Một số chuyên gia dự báo khoảng năm 2025, có thể thị trường sẽ quay trở lại mức tăng của năm 2021, đạt mốc trên 1 tỷ USD vốn đầu tư.