📖 MỤC LỤC BÀI VIẾT 📖
Ngành thủy sản Việt Nam đang đối mặt với những thử thách nghiêm trọng: ô nhiễm nguồn nước, chi phí sản xuất cao và thiếu thực phẩm thay thế… Những vấn đề này đang đe dọa tính bền vững của ngành và tác động trực tiếp đến người nuôi tôm, cá.
Nhưng liệu những thách thức này có thể trở thành cơ hội? Bản tin Innovations of The Week tuần này BambuUP sẽ giới thiệu 4 startup tiên phong trong việc áp dụng mô hình bền vững, từ nuôi tôm đến sản xuất hải sản thay thế, giúp ngành thủy sản Việt Nam vượt qua thách thức và phát triển bền vững.
1. Nuôi tôm bền vững: Giảm ô nhiễm, cắt chi phí thức ăn, tạo lợi nhuận từ rong biển
Ngành nuôi tôm Việt Nam đang gặp phải thách thức kép: chất thải từ ao nuôi gây ô nhiễm nguồn nước và làm bùng phát dịch bệnh, trong khi chi phí thức ăn chiếm tới 50% tổng chi phí sản xuất. Những vấn đề này đã tạo ra áp lực lớn lên người nuôi và đe dọa tính bền vững của toàn ngành.
Chính trong bối cảnh này, Rongbient Biotech ra đời với giải pháp biến chất thải thành tài nguyên có giá trị. Được thành lập năm 2023 tại Thành phố Hồ Chí Minh bởi Cuong (CK) Ha, Rongbient Biotech là startup tiên phong áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành nuôi tôm Việt Nam.
Rongbient phát triển mô hình nuôi trồng tổng hợp sử dụng rong biển đỏ Gracilaria như một hệ thống lọc sinh học tự nhiên. Thay vì xử lý chất thải như một gánh nặng, mô hình này chuyển đổi chúng thành nguồn dinh dưỡng cho rong biển.
Quy trình hoạt động được thiết kế đơn giản và hiệu quả. Rongbient cung cấp công nghệ và rong biển giống cho các trang trại nuôi tôm. Hệ thống dây phủ rong biển được gắn vào phao và đặt trong ao tôm hoặc bể lọc. Rong biển thực hiện vai trò bộ lọc, hấp thụ amoniac, nitrit, nitrat và phosphate - những chất có thể gây độc cho tôm. Đồng thời, quá trình quang hợp của rong biển tăng nồng độ oxy trong nước.
Sau thu hoạch, rong biển được sấy khô và chế biến thành viên nén, bán lại cho các trang trại nuôi tôm thâm canh làm thức ăn bổ sung. Chu trình này tạo ra nguồn doanh thu mới từ sản phẩm phụ.
Mô hình mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng: giảm chi phí thức ăn lên đến 10% và tăng lợi nhuận cho người nuôi. Với các hộ nuôi quy mô nhỏ, mức tiết kiệm này có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả kinh doanh. Về môi trường, giải pháp giúp giảm ô nhiễm nước, cô lập carbon thông qua sinh khối rong biển và giảm áp lực phá rừng ngập mặn do mở rộng diện tích nuôi. Những tác động tích cực này góp phần giải quyết các vấn đề môi trường đang diễn ra tại nhiều vùng ven biển.
Rongbient đã nhận được sự công nhận quốc tế, bao gồm giải thưởng Thử thách Kinh tế Xanh Tái tạo của UpLink/WEF và Monaco Ocean Protection Challenge. Trong nước, startup hợp tác với Đại học Nông Lâm TP.HCM để phát triển mô hình.
Khác với nhiều giải pháp công nghệ phức tạp, Rongbient chọn cách tiếp cận đơn giản và gần gũi hơn: tận dụng hai nguồn tài nguyên sẵn có là tôm và rong biển. Điều này cho thấy rằng chuyển đổi bền vững có thể bắt đầu từ việc tối ưu hóa các nguồn lực hiện có, thay vì phải đầu tư vào công nghệ đắt đỏ.
Mô hình của Rongbient phù hợp với điều kiện sản xuất quy mô nhỏ ở Việt Nam và giải quyết trực tiếp vấn đề ô nhiễm môi trường. Kinh nghiệm của Rongbient chứng minh rằng những giải pháp bền vững hiệu quả thường xuất phát từ việc hiểu rõ đặc thù địa phương và khả năng biến thách thức thành cơ hội kinh doanh.
Với Rongbient Biotech, ngành nuôi tôm Việt Nam không chỉ có một lựa chọn hướng tới sự phát triển bền vững, mà còn kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và trách nhiệm với môi trường.
2. Hệ thống giúp nuôi rong biển dễ dàng, không cần công nghệ phức tạp
Rong biển vốn là một loại thực vật thuỷ sinh hết sức quên thuộc ngày nay. Từ thực phẩm chức năng đến mỹ phẩm, từ thức ăn gia súc đến vật liệu sinh học - tất cả đều và đang sử dụng rong biển bên cạnh đó nhu cầu toàn cầu về các sản phẩm từ tảo cũng dần tăng vọt. Nhưng có một vấn đề: nuôi trồng tảo, đặc biệt ở châu Âu, vẫn là chuyện của những ai có điều kiện. Chi phí đầu tư ban đầu cao ngất ngưởng, cộng thêm những hệ thống neo khổng lồ nặng nề, khiến nhiều nông dân nhỏ và nhà nghiên cứu chỉ biết đứng nhìn.
Cerberus Seaweed Systems xuất hiện năm 2022 tại Kiel, Đức, với tham vọng thay đổi bài toán này. Startup mong muốn rằng nuôi trồng rong biển cần trở nên dễ dàng tiếp cận hơn. Thay vì tạo ra một siêu phẩm công nghệ phức tạp, Cerberus lại đi ngược lại xu hướng. Sản phẩm HYDRA của họ trông có vẻ đơn giản - một hệ thống phao hình lồng tròn. Nhưng đừng để vẻ ngoài đánh lừa. Thiết kế này giúp tảo phát triển tối đa trong không gian ít nhất, đồng thời loại bỏ hoàn toàn những hệ thống neo cồng kềnh mà ngành này vẫn dùng từ trước đến nay.
Điều thông minh ở HYDRA là tính mô-đun. Bắt đầu với số lượng module ít? Không sao. Muốn mở rộng? Chỉ cần thêm vài module nữa. Hệ thống hoạt động được ở hồ, bến cảng, hay thậm chí là giữa biển khơi. Đa dạng loại tảo từ tảo Ulva cho đến tảo Kelp. Quan trọng nhất, HYDRA được làm từ vật liệu tái chế và giá thành thấp - hai yếu tố mà những doanh nghiệp muốn bước chân vào ngành này quan tâm nhất.
Ngành thủy sản Việt Nam có một đặc điểm quen thuộc: sản xuất nhỏ lẻ, tự phát. Nhiều người coi đây là điểm yếu, nhưng mô hình Cerberus lại cho thấy đây có thể là lợi thế. Thay vì cố gắng nhảy vọt bằng công nghệ đắt tiền, Việt Nam có thể tập trung vào các giải pháp đơn giản nhưng chuẩn hóa. Khi các hộ nuôi nhỏ có thể tiếp cận công nghệ dễ lắp đặt, dễ mở rộng và phù hợp túi tiền, họ sẽ tự nhiên cải thiện năng suất và chất lượng.
Đặc biệt trong bối cảnh các tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe, việc có các công cụ chuẩn hóa mà không cần đầu tư quá lớn chính là chìa khóa giúp nông dân Việt Nam bước ra thị trường thế giới. Cerberus đã chứng minh một điều: đổi mới không nhất thiết phải phức tạp. Đôi khi, chỉ cần làm cho mọi thứ dễ tiếp cận hơn là đủ.
3. Hương vị biển cả đến từ thế giới tảo xanh
Thế giới đối mặt với những thử thách về nguồn cung hải sản trong những năm gần dây. Từ những người tiêu dùng đến các nhà khoa học môi trường, tất cả đều đang tìm kiếm câu trả lời cho một câu hỏi quan trọng: Làm sao để vẫn thưởng thức được hương vị đặc trưng của hải sản mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái biển? Song song với đó, số lượng người mắc dị ứng hải sản ngày một tăng cao, tạo nên nhu cầu mạnh mẽ cho những sản phẩm thay thế an toàn nhưng không kém phần hấp dẫn về mặt vị giác. Chính trong bối cảnh đó, startup ISAUKI từ Tây Ban Nha đã mang đến một giải pháp đột phá, biến những thảm tảo xanh bình thường thành những món ăn có hương vị y hệt hải sản truyền thống.
Được thành lập năm 2022 bởi Milos Dukat, ISAUKI đã nhanh chóng khẳng định vị thế của mình như một nhà tiên phong trong việc tạo ra những sản phẩm thay thế hải sản từ tảo. Công ty không chỉ đơn thuần sản xuất thực phẩm mà còn mang đến một tầm nhìn mới về cách chúng ta tiếp cận nguồn protein từ biển.
Điểm đặc biệt nhất của ISAUKI chính là công nghệ kết hợp độc đáo giữa vi tảo và đại tảo với các nguyên liệu thực vật như đậu và ngũ cốc. Sự kết hợp này không chỉ tạo ra những sản phẩm giàu omega-3 và vitamin B12 mà còn hoàn toàn không gây dị ứng. Từ những nguyên liệu tự nhiên này, ISAUKI đã thành công trong việc tái tạo hương vị, kết cấu và màu sắc của tôm, mực ống và lươn một cách chân thực đến kinh ngạc.
Quy trình hoạt động của ISAUKI tập trung mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển ẩm thực. Đội ngũ chuyên gia của họ dành hàng tháng để phân tích từng chi tiết của hải sản truyền thống, từ độ dai của thịt tôm đến vị ngọt tự nhiên của mực. Mỗi sản phẩm đều trải qua hàng trăm lần thử nghiệm để đảm bảo rằng người tiêu dùng sẽ có trải nghiệm ẩm thực hoàn toàn tương tự như khi thưởng thức hải sản thật.
Ưu điểm vượt trội của giải pháp ISAUKI không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ môi trường biển. Sản phẩm của họ mang lại giá trị dinh dưỡng cao hơn so với hải sản truyền thống, không chứa kim loại nặng hay vi nhựa thường có trong sinh vật biển hiện nay. Điều này đặc biệt quan trọng với những gia đình có trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai, những đối tượng cần hạn chế tiếp xúc với các chất độc hại từ môi trường biển ô nhiễm.
Thành tựu đáng tự hào nhất của ISAUKI là được công nhận như một trong những startup tiên phong trong việc sử dụng tảo để cô lập carbon và tạo ra protein. Điều này không chỉ chứng minh tính khả thi của mô hình kinh doanh mà còn khẳng định vai trò của họ trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.
Đối với Việt Nam, câu chuyện của ISAUKI mở ra những cơ hội to lớn và cách nhìn mới về tiềm năng tảo biển. Với hơn 3.000 km bờ biển và điều kiện tự nhiên thuận lợi, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên tảo phong phú nhưng chưa được khai thác đúng mức. Trong khi các doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu tảo khô với giá trị thấp, ISAUKI đã chỉ ra con đường biến những nguyên liệu cơ bản này thành siêu thực phẩm có giá trị gia tăng gấp nhiều lần.
Bài học quan trọng từ ISAUKI là Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển để không chỉ là nhà cung cấp nguyên liệu mà còn trở thành nhà sản xuất các sản phẩm cuối có giá trị cao. Với sự phát triển mạnh mẽ của ngành thực phẩm chức năng và xu hướng ăn uống lành mạnh tại Việt Nam, việc phát triển các sản phẩm thay thế hải sản từ tảo không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu. Đây chính là cơ hội để các doanh nghiệp Việt Nam học hỏi và áp dụng mô hình của ISAUKI, biến nguồn tài nguyên biển phong phú của đất nước thành những sản phẩm có giá trị cao, bền vững và thân thiện với môi trường.
4. Modern Synthesis - Vải da sinh học làm từ vi khuẩn
Những con số khiến ngành thủy sản lo lắng: nhu cầu tiêu thụ cá toàn cầu dự kiến tăng gần 80% vào năm 2050, trong khi gần 90% nguồn cá biển đã được khai thác đầy đủ hoặc quá mức. 34% nguồn cá toàn cầu đang bị đánh bắt quá mức, tăng từ 10% vào thập niên 1970. Nếu không có giải pháp, đến năm 2050, hầu hết loài hải sản có thể sụp đổ với mức suy giảm 90%.
Forsea, startup được thành lập năm 2021 tại Israel, quyết định không chờ đợi thiên nhiên phục hồi. Bốn nhà sáng lập Yaniv Elkouby, Roee Nir, Iftach Nechman và Moria Shimoni đặt cược vào một ý tưởng nghe có vẻ như khoa học viễn tưởng: tạo ra hải sản từ tế bào.
Forsea không đơn thuần nuôi cấy tế bào như nhiều startup khác. Họ sử dụng công nghệ organoid độc quyền - một cách tiếp cận cho phép tế bào gốc từ cá tự phát triển và biệt hóa thành các tế bào ăn được mà không cần giàn giáo phức tạp.
Giàn giáo là gì? Hầu hết các phương pháp nuôi cấy tế bào thịt cần một cấu trúc hỗ trợ để tế bào bám vào và phát triển. Forsea đã tìm cách bỏ qua bước này hoàn toàn, khiến quy trình trở nên đơn giản và tiết kiệm chi phí hơn nhiều.
Quy trình bắt đầu từ việc thu thập tế bào gốc từ cá để tạo ra "ngân hàng tế bào gốc" có khả năng tăng trưởng vô hạn. Những organoid này sau đó được nuôi cấy trong môi trường dinh dưỡng, từ từ phát triển thành sản phẩm hải sản có hương vị và kết cấu giống hệt cá tự nhiên.
Sản phẩm đầu tiên của Forsea không phải ngẫu nhiên là lươn. Đây là loài có giá trị thương mại cao, đang bị đe dọa tuyệt chủng, và có thị trường tiêu thụ lớn đặc biệt tại châu Á. Nguyên mẫu lươn nuôi cấy đầu tiên trên thế giới này đã giúp Forsea thu hút 5,2 triệu USD trong vòng gọi vốn hạt giống.
Điều thú vị là sản phẩm này không biến đổi gen, an toàn và giàu dinh dưỡng. Quan trọng hơn, nó không cần giết hại một con cá nào để sản xuất.
Công nghệ nuôi cấy tế bào mở ra "đại dương xanh" cho ngành thủy sản. Mặc dù đòi hỏi đầu tư lớn về vốn và nghiên cứu, nó cho phép các quốc gia tiến thẳng vào phân khúc thị trường cao cấp.
Việt Nam có thể học hỏi cách tiếp cận của Forsea: tập trung vào các loài có giá trị cao và đang bị đe dọa. Thay vì cạnh tranh trong phân khúc hải sản thông thường, ngành có thể hướng tới những sản phẩm mang tính đột phá, vừa tạo lợi nhuận vừa đóng góp vào bảo tồn nguồn gen.
Forsea chứng minh rằng đôi khi giải pháp tốt nhất cho một vấn đề tự nhiên lại đến từ phòng thí nghiệm. Khi đại dương không còn đủ cá, con người sẽ tự tạo ra chúng.
