Chuỗi cung ứng lạnh đang chuyển từ "giữ lạnh" sang "dự đoán và kiểm soát": từ machine learning dự báo hạn sử dụng nông sản của Inteligistics, hộp giữ nhiệt 168 giờ không cần điện của Mobiqu, đến kho lạnh tự động hóa của Lineage Logistics và mạng lưới hub container dược phẩm của CSafe Global. Bốn mô hình này cho thấy đổi mới sáng tạo ở khâu bảo quản có thể giảm thất thoát, mở rộng thị trường mà không cần doanh nghiệp tự gánh toàn bộ vốn đầu tư hạ tầng. Doanh nghiệp nông sản, thủy sản và dược phẩm xuất khẩu Việt Nam có thể học được gì từ những cách làm này?
1. Inteligistics - Machine learning dự đoán hạn sử dụng nông sản tươi
Pain point (vấn đề) mà Inteligistics giải quyết rất cụ thể: trong chuỗi cung ứng nông sản tươi, doanh nghiệp thường chỉ biết hàng đã hỏng khi nó đến tay khách - lúc đó thiệt hại đã xảy ra và không còn gì để cứu vãn. Thành lập năm 2004 tại Pittsburgh, Pennsylvania, dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch kiêm CEO Rao Mandava, Inteligistics xây dựng nền tảng số hóa cold chain (chuỗi cung ứng lạnh) kết hợp cảm biến nhiệt độ không dây, hệ thống nhận dạng vô tuyến thụ động và phân tích dữ liệu để theo dõi toàn bộ hành trình của sản phẩm dễ hỏng.
Cốt lõi công nghệ nằm ở công cụ InteliLife Predictive Shelf Life Model - một mô hình dựa trên cơ sở khoa học, kết hợp dữ liệu động học về sự thay đổi các thuộc tính chất lượng với dữ liệu môi trường thực tế (thời gian, nhiệt độ, độ ẩm) để phân tích các kịch bản thay thế. Điều này giúp quản lý tồn kho và bán hàng dựa trên ước tính chất lượng còn lại và thời hạn sử dụng tại bất kỳ thời điểm nào trong chuỗi phân phối (Theo Produce Processing).
Tháng 11/2023, công ty được Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Mỹ cấp Bằng sáng chế số 11.810.041 cho quy trình "hệ thống, phương pháp và sản phẩm chương trình máy tính để dự đoán nhiệt độ và chất lượng sản phẩm dễ hỏng". Hệ thống này kết hợp dữ liệu môi trường và sản phẩm với dữ liệu đầu dò nhiệt độ thời gian thực để tạo ra mô hình machine learning dự đoán nhiệt độ và chất lượng sản phẩm xuyên suốt chuỗi cung ứng (Theo Vegetable Growers News). Phó Chủ tịch Chuyển đổi số Lawrence Mallia nhấn mạnh rằng việc làm lạnh nhanh và duy trì chuỗi lạnh là yếu tố quan trọng nhất quyết định chất lượng và hạn sử dụng - hệ thống giúp tối ưu chu trình làm mát trong các thiết bị làm lạnh qua đó giảm tiêu thụ năng lượng, tăng thông lượng sản phẩm, giảm chi phí lao động và giảm thất thoát thực phẩm.
Doanh nghiệp nông sản - thủy sản xuất khẩu Việt Nam (thanh long, sầu riêng, tôm) đang đối mặt đúng bài toán mà Inteligistics giải - ước lượng hạn sử dụng theo kinh nghiệm thay vì dữ liệu, nên chỉ phát hiện hàng có nguy cơ hỏng sau khi đã cập cảng đích, lúc không còn lựa chọn nào ngoài chấp nhận thiệt hại hoặc bán tháo. Một công cụ dự đoán theo thời gian thực, cho phép quyết định "bán gấp thị trường gần / giữ kho / đổi tuyến" ngay khi hàng còn trên đường đi, là năng lực mà nhiều doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam hiện chưa có.
2. Mobiqu - Hộp giữ nhiệt 168 giờ không cần điện
Thành lập năm 2021 bởi Savas Onur Eroglu, Selcuk Kochan và Berkan Sirin, Mobiqu phát triển hệ thống hộp modular cho logistics chặng cuối và cold chain, vận hành theo mô hình B2B phục vụ ngành dược phẩm, y tế, thực phẩm và bán lẻ. Đây là startup tốt nghiệp chương trình tăng tốc Fark Labs và tham gia chương trình TUBITAK 1512 (Theo Dealroom). Pain point mà Mobiqu nhắm tới: vận chuyển vắc xin, thuốc và sinh phẩm nhạy nhiệt tới những khu vực không có sẵn hạ tầng điện lạnh liên tục - bài toán rất thật ở các thị trường mới nổi.
Công ty phát triển hai dòng sản phẩm chính:
- MOBIQU Cold: Bao bì kiểm soát nhiệt độ có thể duy trì khoảng 2°C đến 8°C trong tối đa 168 giờ mà không cần nguồn năng lượng ngoài, thiết kế cho vận chuyển vắc xin, thuốc và các sản phẩm công nghệ sinh học nhạy cảm nhiệt độ khác.
- MOBIQU Smart Box: Hệ thống dựa trên IoT cho giao hàng thực phẩm, đồ uống, có kiểm soát nhiệt độ chủ động và theo dõi thời gian thực. Hệ thống cho phép truy xuất nguồn gốc đầu-cuối với cập nhật tức thời ở mỗi giai đoạn giao hàng; hộp có thể mở bởi nhân viên được ủy quyền qua mã QR, tăng tính bảo mật (Theo Dealroom).
Về vốn, công ty huy động vòng seed vào ngày 15/7/2023 (số tiền không tiết lộ), đưa định giá lên 3,5 triệu USD, do Fark Labs và Mene Health Group dẫn dắt (Theo Dealroom); danh sách nhà đầu tư sau đó còn có İşbank, Workup và Hackquarters (Theo VCBacked).
Nhiều vùng nguyên liệu nông sản - thủy sản của Việt Nam nằm xa trung tâm đô thị, nơi hạ tầng điện lưới và kho lạnh chưa đồng bộ - đúng kịch bản mà giải pháp "168 giờ không cần điện" của Mobiqu được sinh ra để giải quyết. Với các doanh nghiệp dược phẩm đang mở rộng phân phối vắc xin/sinh phẩm về tuyến huyện, tuyến xã, đây là mô hình đáng tham khảo hơn là đầu tư xe lạnh hay kho lạnh cố định tốn kém ở mọi điểm giao hàng.
3. Lineage Logistics - Đối tác kho lạnh tự động hóa của Tyson Foods
Pain point ở quy mô công nghiệp: các tập đoàn thực phẩm lớn như Tyson Foods cần một đối tác đủ năng lực tài chính và công nghệ để vận hành kho lạnh tự động hóa quy mô lớn - bài toán mà một doanh nghiệp sản xuất tự làm một mình gần như bất khả thi về vốn lẫn kỹ thuật.
Ngày 30/4/2025, Lineage, Inc. công bố kế hoạch mở rộng mạng lưới kho lạnh tại Mỹ thông qua một loạt thương vụ mua lại, phát triển đất trống và triển khai tự động hóa nâng cao. Cụ thể, Lineage đã ký thỏa thuận mua lại nhiều kho lạnh hiện có tại Mỹ từ Tyson Foods, dựa trên mối quan hệ khách hàng lâu năm. Đi kèm thỏa thuận mua lại, Lineage sẽ ký thêm thỏa thuận nhiều năm để thiết kế, xây dựng và vận hành hai kho lạnh tự động hóa hoàn toàn thế hệ mới tại các thị trường phân phối lớn của Mỹ (Tyson Foods sẽ là khách hàng chủ lực). Trong đó, Tyson bắt đầu lưu trữ sản phẩm ngay tại kho lạnh tự động hóa mới của Lineage ở Hazelton, Pennsylvania - nơi sử dụng LinOS, công nghệ vận hành kho độc quyền của Lineage (Theo Businesswire).
Về quy mô đầu tư: Lineage dự kiến triển khai khoảng 1 tỷ USD vốn cho các thương vụ mua lại và phát triển mới này, trong đó các dự án greenfield sẽ bổ sung hơn 80 triệu feet khối và gần 260.000 vị trí pallet, mở rộng năng lực logistics trên toàn mạng lưới (Theo Businesswire). Đáng chú ý, đây từng là một câu chuyện startup - Lineage tăng trưởng từ một công ty logistics tư nhân thành REIT kho lạnh lớn nhất thế giới trước khi chào bán cổ phiếu lần đầu và niêm yết trên NASDAQ với mã LINE.
Ngành thủy sản - nông sản xuất khẩu Việt Nam đang thiếu hụt nghiêm trọng kho lạnh đạt chuẩn quốc tế, và phần lớn doanh nghiệp chế biến/xuất khẩu tự đầu tư nhỏ lẻ, thiếu tự động hóa. Mô hình "đối tác kho lạnh dài hạn, cùng đầu tư quy mô lớn với khách hàng chủ lực" của Lineage - Tyson là hướng mà cụm ngành xuất khẩu Việt Nam có thể học hỏi - kêu gọi nhà đầu tư hạ tầng logistics lạnh chuyên biệt hợp tác trực tiếp với các doanh nghiệp chế biến lớn, thay vì mỗi doanh nghiệp tự xoay xở một mình.
4. CSafe Global - Mạng lưới hub cho container dược phẩm kiểm soát nhiệt độ
Pain point của CSafe nằm ở khâu vận chuyển quốc tế dược phẩm - sinh phẩm nhạy nhiệt: một container chủ động kiểm soát nhiệt độ chính xác là chưa đủ nếu không có mạng lưới hub tại chỗ để kiểm tra, vệ sinh và cấp phát container nhanh chóng ở từng thị trường.
Có trụ sở tại Dayton/Monroe, Ohio, CSafe được Frazier Healthcare Partners mua lại 50% cổ phần từ Thomas H. Lee Partners vào tháng 1/2021, hai quỹ đầu tư này tiếp tục đồng hành hỗ trợ công ty ở giai đoạn tăng trưởng tiếp theo. Cuối năm đó, CSafe Global mua lại Softbox Systems từ Great Point Partners, kết hợp giải pháp container chủ động của CSafe với sản phẩm đóng gói kiểm soát nhiệt độ thụ động của Softbox, tạo nên một nền tảng cold chain đầu-cuối phục vụ khách hàng dược phẩm, công nghệ sinh học và logistics (Theo PrivSource).
Về công nghệ và vận hành, CSafe cung cấp dòng container chủ động RKN và RAP, và liên tục mở rộng mạng lưới hub dịch vụ khu vực để rút ngắn thời gian container tới tay khách hàng. Trước đó hãng đã có mặt tại Mexico City, São Paulo, Đài Bắc, Bắc Kinh, Quảng Châu(Theo Refindustry). Gần đây nhất, CSafe mở thêm hai hub mới tại Luxembourg (hợp tác với DB Schenker) và Florence, Ý (mở rộng hợp tác với BCube), đưa châu Âu trở thành khu vực có nhiều cơ sở vận hành CSafe nhất thế giới (Theo CSafe Global).
Việt Nam đang nổi lên như điểm sản xuất dược phẩm - sinh phẩm mới trong làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc, nhưng phần lớn doanh nghiệp dược nội địa chưa đủ quy mô để tự đầu tư đội container chủ động riêng. Mô hình mạng lưới hub khu vực của CSafe - nơi doanh nghiệp chỉ cần thuê container tại hub gần nhất thay vì sở hữu - là hướng tiếp cận giúp doanh nghiệp dược xuất khẩu Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng sinh phẩm toàn cầu mà không cần vốn đầu tư ban đầu quá lớn.
