TỪ THƯỢNG HẢI ĐẾN TÔ CHÂU: 4 STARTUP DEEPTECH ĐANG ĐỊNH HÌNH TƯƠNG LAI CỦA Y TẾ, AI VÀ HÀNG KHÔNG

Từ AI hiện thân (Embodied AI), liệu pháp tế bào gốc đến máy bay điện eVTOL, làn sóng deeptech đang từng bước giải quyết những bài toán lớn của y tế, chăm sóc sức khỏe và giao thông. Không chỉ dừng ở các đột phá công nghệ, những startup này còn cho thấy cách đổi mới sáng tạo được thương mại hóa để tạo ra giá trị thực cho xã hội.

Tuần này, Innovations of the Week sẽ cùng bạn khám phá 4 startup deeptech tiêu biểu đến từ Thượng Hải và Tô Châu, nơi đang nổi lên như những trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á.

1. UniXell Biotechnology - Liệu pháp tế bào gốc giúp tái tạo tế bào thần kinh, mở ra hướng điều trị mới cho Parkinson và động kinh 

Nguồn: https://www.unixell.com/en/index.aspx 

Sự gia tăng nhanh của dân số già đang kéo theo số lượng bệnh nhân mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Parkinson, Alzheimer hay động kinh ngày càng lớn. Tuy nhiên, phần lớn các phương pháp điều trị hiện nay vẫn dựa trên thuốc phân tử nhỏ hoặc các liệu pháp kiểm soát triệu chứng, giúp cải thiện chất lượng cuộc sống nhưng chưa thể phục hồi những tế bào thần kinh đã mất.

Trong bối cảnh đó, liệu pháp tế bào đang được xem là một trong những hướng phát triển đầy tiềm năng của y học tái tạo. Thay vì chỉ tác động lên triệu chứng, công nghệ này hướng đến việc thay thế hoặc tái tạo các tế bào thần kinh bị tổn thương, mở ra kỳ vọng điều trị tận gốc nhiều căn bệnh vốn được coi là khó chữa.

Thành lập năm 2021 tại Khu thương mại tự do Phố Đông (Thượng Hải), UniXell Biotechnology tập trung phát triển các liệu pháp tế bào dành cho bệnh Parkinson và động kinh. Công ty được đồng sáng lập bởi GS. Yuejun Chen và đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực y học tái tạo. Chỉ sau vài năm hoạt động, UniXell đã huy động 66,6 triệu USD từ hơn 20 nhà đầu tư, trong đó có Fosun Pharma, CDH Investments và Shanghai Pudong Venture Capital.

Điểm khác biệt của UniXell nằm ở việc xây dựng hoàn chỉnh chuỗi công nghệ phát triển liệu pháp tế bào, bao gồm tái lập trình tế bào, biệt hóa tế bào gốc, công nghệ theo dõi dòng tế bào SISBAR và chỉnh sửa gen có độ chính xác cao. Từ các tế bào gốc đa năng cảm ứng (iPSC), công ty biệt hóa thành các tế bào tiền thân thần kinh dopamine có độ tinh khiết cao trước khi cấy ghép vào não nhằm tái tạo các mạch thần kinh bị tổn thương. Cách tiếp cận này giúp giải quyết nguyên nhân cốt lõi của bệnh thay vì chỉ kiểm soát triệu chứng.

Hiện UniXell đang phát triển hai sản phẩm chủ lực gồm UX-DA001 dành cho bệnh Parkinson và UX-GIP001 dành cho điều trị động kinh khu trú. Đáng chú ý, UX-DA001 là liệu pháp tế bào tự thân từ iPSC đầu tiên của Trung Quốc và là liệu pháp thứ hai trên thế giới được cấp phép thử nghiệm lâm sàng (IND) cho bệnh Parkinson. Trong khi đó, UX-GIP001 trở thành liệu pháp tế bào đầu tiên của Trung Quốc bước vào thử nghiệm lâm sàng đối với bệnh động kinh.

Bên cạnh những cột mốc về nghiên cứu, UniXell còn là một trong số rất ít doanh nghiệp tế bào gốc của Trung Quốc sở hữu các chương trình thử nghiệm lâm sàng được cả Cục Quản lý Sản phẩm Y tế Quốc gia Trung Quốc (NMPA) và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt. Năm 2024, công ty nhận Giải thưởng Đổi mới Công nghệ Đột phá Quốc gia, đồng thời công bố kết quả nghiên cứu trên Cell Stem Cell vào năm 2025, khẳng định năng lực nghiên cứu ở tầm quốc tế.

Câu chuyện của UniXell cho thấy phát triển công nghệ sinh học không chỉ phụ thuộc vào năng lực nghiên cứu mà còn cần một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ. Với Việt Nam, việc xây dựng cơ chế chính sách phù hợp, thúc đẩy hợp tác giữa startup và bệnh viện, đồng thời định hướng sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế ngay từ đầu sẽ là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực y tế công nghệ cao. 

2. Fourier Intelligence - Robot AI phục hồi chức năng: Bước đệm để hiện thực hóa robot hình người trong chăm sóc sức khỏe 

Nguồn: https://exoskeletonreport.com/2019/01/fourier-intelligence-announces-the-fourier-exoskeleton-robotics-open-platform-system-exops/

Già hóa dân số, tỷ lệ đột quỵ và các bệnh lý thần kinh gia tăng đang khiến nhu cầu phục hồi chức năng tăng nhanh trên toàn cầu, trong khi nguồn nhân lực vật lý trị liệu lại không theo kịp. Đây là khoảng trống lớn của ngành y tế, đồng thời mở ra cơ hội cho các giải pháp robot hỗ trợ phục hồi chức năng. Cùng với sự phát triển của AI tạo sinh, robot không còn chỉ được kỳ vọng thực hiện các thao tác cơ học mà còn có thể tương tác, học hỏi và hỗ trợ con người trong nhiều môi trường thực tế.

Thành lập năm 2015 tại Thượng Hải bởi Alex Gu và Zen Koh, Fourier Intelligence ban đầu tập trung phát triển robot phục hồi chức năng cho bệnh viện trước khi mở rộng sang robot hình người. Công ty hiện được xem là một trong những "kỳ lân" tiêu biểu trong lĩnh vực embodied AI, đã huy động gần 78 triệu USD và xây dựng vị thế tiên phong trong lĩnh vực robot y tế trên thế giới.

Điểm khác biệt của Fourier Intelligence nằm ở chiến lược phát triển từng bước. Thay vì theo đuổi robot hình người ngay từ đầu, công ty xây dựng hệ sinh thái thiết bị phục hồi chức năng như Fourier M2 (robot hỗ trợ chi trên) và Fourier X1 (khung xương ngoài hỗ trợ chi dưới), vừa tạo nguồn doanh thu ổn định vừa thu thập lượng lớn dữ liệu về chuyển động của con người. Những dữ liệu này trở thành nền tảng để phát triển dòng robot hình người GR-1, GR-2 và GR-3, giúp robot hiểu cách con người vận động và tương tác trong môi trường thực.

Các thế hệ robot mới của Fourier Intelligence được trang bị nhiều công nghệ tiên tiến, nổi bật là GR-2 với hệ thống khớp nối có mô-men xoắn lớn, cùng bàn tay 12 bậc tự do tích hợp cảm biến xúc giác cho phép điều chỉnh lực cầm nắm theo thời gian thực. Đến nay, các sản phẩm của công ty đã được triển khai tại hơn 2.000 cơ sở y tế ở 40 quốc gia, đồng thời GR-1 trở thành một trong những robot hình người đầu tiên trên thế giới được sản xuất và giao hàng ở quy mô thương mại. Công ty cũng hợp tác với Trung tâm Y tế Quốc tế Thượng Hải để xây dựng căn cứ trình diễn phục hồi chức năng AI hiện thân đầu tiên tại Trung Quốc.

Câu chuyện của Fourier Intelligence cho thấy một hướng tiếp cận đáng tham khảo cho các startup công nghệ: bắt đầu từ một bài toán chuyên biệt với nhu cầu thị trường rõ ràng trước khi mở rộng sang những mục tiêu lớn hơn. Đối với Việt Nam, nơi nhu cầu phục hồi chức năng sau đột quỵ và tai nạn giao thông ngày càng tăng nhưng nguồn nhân lực vật lý trị liệu còn hạn chế, doanh nghiệp có thể ưu tiên phát triển các ứng dụng y tế có khả năng thương mại hóa sớm, đồng thời khai thác dữ liệu thực tế từ bệnh viện để huấn luyện AI và hoàn thiện công nghệ. Việc hợp tác chặt chẽ với các bệnh viện lớn ngay từ giai đoạn thử nghiệm cũng sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu, kiểm chứng và đưa sản phẩm ra thị trường

3. Suzhou Lexiang Intelligent Technology/ Robot AI đồng hành cho gia đình: Hướng đi mới của AI hiện thân trong kỷ nguyên già hóa dân số 

Nguồn: https://www.scinexic.com/Blog/zeroth-bot-the-open-source-humanoid-robot-bringing-space-sci-fi-to-your-desktop 

Sự phát triển nhanh của AI hiện thân (Embodied AI) đang thúc đẩy cuộc đua phát triển robot hình người trên toàn cầu. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung vào các robot công nghiệp hoặc robot hình người đa năng với mục tiêu thay thế lao động trong sản xuất. Trong khi đó, nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, trẻ nhỏ và thú cưng tại các đô thị ngày càng gia tăng, tạo ra một khoảng trống lớn cho các robot đồng hành trong gia đình - phân khúc còn rất ít doanh nghiệp khai thác.

Được thành lập cuối năm 2024 tại Tô Châu bởi Guo Renjie, cựu Chủ tịch khu vực Trung Quốc của Dreame, Zeroth (Lexiang Intelligent Technology) lựa chọn cách tiếp cận khác biệt khi đưa tư duy phát triển sản phẩm tiêu dùng vào lĩnh vực robot AI. Với kinh nghiệm nhiều năm trong ngành thiết bị gia dụng thông minh và thương mại điện tử, đội ngũ sáng lập không bắt đầu từ câu hỏi "làm thế nào để tạo ra robot giống con người nhất", mà tập trung vào việc giải quyết những nhu cầu cụ thể trong đời sống gia đình.

Hệ sinh thái sản phẩm của Zeroth bao gồm Z-Bot, W-Bot, M1 và robot hình người cỡ đầy đủ Jupiter đang được phát triển. Trong đó, Z-Bot cao khoảng 50 cm với 18 bậc tự do, được thiết kế để hoạt động linh hoạt trong không gian gia đình. Công ty phát triển đồng thời nhiều công nghệ lõi như mô hình AI hiện thân tổng quát, mô hình Vision-Language-Action (VLA), hệ thống khớp nối, cánh tay robot nhẹ và mô hình tương tác cảm xúc, giúp robot không chỉ thực hiện tác vụ mà còn có khả năng giao tiếp và đồng hành cùng người dùng trong các hoạt động hằng ngày.

Thay vì tự phát triển toàn bộ phần cứng từ đầu, Zeroth tận dụng các nền tảng chip sẵn có để rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm và tập trung nguồn lực vào phần mềm AI cũng như trải nghiệm người dùng. Chiến lược này giúp startup nhanh chóng thương mại hóa sản phẩm, thu hút sự quan tâm của nhiều quỹ đầu tư lớn như Ant Group, IDG Capital, Sequoia Capital China, ZhenFund và Matrix Partners. Chỉ sau hơn một năm hoạt động, Zeroth đã huy động gần 1 tỷ Nhân dân tệ, ghi nhận hơn 30.000 đơn hàng, doanh thu nửa đầu năm 2026 tăng 600% so với cùng kỳ và trở thành một trong những startup AI hiện thân đáng chú ý nhất tại Trung Quốc.

Câu chuyện của Zeroth cho thấy lợi thế cạnh tranh không phải lúc nào cũng đến từ việc sở hữu công nghệ tiên tiến nhất, mà còn nằm ở khả năng lựa chọn đúng bài toán thị trường. Với bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số và nhu cầu chăm sóc tại gia ngày càng tăng, robot đồng hành có thể trở thành một phân khúc giàu tiềm năng. Bên cạnh đó, startup công nghệ cũng có thể học cách tận dụng các nền tảng phần cứng sẵn có để tập trung vào giá trị cốt lõi, đồng thời xuất phát từ góc nhìn của người tiêu dùng và các kịch bản sử dụng thực tế thay vì chạy theo cuộc đua công nghệ thuần túy. Đây cũng là hướng đi giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và nâng cao khả năng thương mại hóa trong các lĩnh vực công nghệ sâu.

4. Fengfei Aviation /AutoFlight - eVTOL mở ra không gian tăng trưởng mới cho logistics và kết nối vùng trong nền kinh tế tầm thấp. 

Nguồn: https://www.autoflight.com/en/ 

Bên cạnh y tế và AI, hạ tầng giao thông cũng đang trở thành lĩnh vực cần những giải pháp công nghệ đột phá. Tình trạng ùn tắc đô thị, chi phí logistics cao và nhu cầu kết nối nhanh giữa các thành phố đang thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm những mô hình vận tải mới. Tại Trung Quốc, kinh tế tầm thấp (Low-altitude Economy) được xác định là một động lực tăng trưởng mới, mở ra cơ hội ứng dụng máy bay điện cất hạ cánh thẳng đứng (eVTOL) trong vận tải hàng hóa, cứu hộ khẩn cấp và vận chuyển hành khách.

Thành lập năm 2019 tại Thượng Hải bởi Tian Yu, AutoFlight tập trung phát triển các dòng eVTOL phục vụ cả vận tải hàng hóa và hành khách. Thay vì chỉ giới thiệu các nguyên mẫu công nghệ, công ty xây dựng năng lực toàn diện từ thiết kế, sản xuất đến hoàn thiện quy trình chứng nhận bay – yếu tố quyết định khả năng thương mại hóa trong ngành hàng không.

Các sản phẩm như V2000CG "Kaieryou", Prosperity I và V5000 "Sky Dragon" sử dụng thiết kế compound-wing, kết hợp khả năng cất hạ cánh thẳng đứng với hiệu quả bay của máy bay cánh cố định. Nhờ đó, eVTOL có thể bay hơn 250 km, mang tải trọng tới 500 kg, phù hợp cho các nhiệm vụ vận chuyển hàng hóa liên vùng, tiếp tế tại khu vực khó tiếp cận hoặc kết nối các đô thị trong thời gian ngắn.

Không dừng ở công nghệ, AutoFlight còn là một trong những doanh nghiệp tiên phong xây dựng năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn hàng không. Công ty hiện là doanh nghiệp đầu tiên trên thế giới sở hữu đầy đủ ba chứng chỉ quan trọng đối với eVTOL hạng 2 tấn, đồng thời đã tích lũy khoảng 2.000 đơn đặt hàng thương mại và thực hiện nhiều chuyến bay logistics thực tế. Những kết quả này cho thấy eVTOL đang dần chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang triển khai trong các kịch bản vận tải thực tiễn.

Cũng như y tế hay AI hiện thân, kinh tế tầm thấp là một lĩnh vực đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ làm chủ công nghệ mà còn phải xây dựng hệ sinh thái để đưa đổi mới sáng tạo vào ứng dụng thực tế. Với Việt Nam, nơi nhu cầu logistics và kết nối giữa đô thị, miền núi và hải đảo ngày càng tăng, câu chuyện của AutoFlight cho thấy doanh nghiệp có thể bắt đầu từ các ứng dụng vận tải hàng hóa để tích lũy dữ liệu và kinh nghiệm vận hành, đồng thời phối hợp với cơ quan quản lý xây dựng khung pháp lý và tiêu chuẩn an toàn, tạo nền tảng cho sự phát triển của ngành hàng không tầm thấp trong tương lai.